ΗΓΕΤΕΣ ΤΟΥ ΠΟΝΤΙΑΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ
5. Ευκλείδης Κουρτίδης: ο καπεταν Ευκλείδης, ο θρυλικός αντάρτης του Αν. Πόντου.
Γεννήθηκε στην Σάντα του Πόντου το 1885. Ήταν ένας απο τους πιο φημισμένους οπλαρχηγούς της περιοχής . Εμφανίστηκε ως οπλαρχηγός κατά τη Ρωσική κατοχή του Πόντου (1916-18). Με την αποχώρηση των Ρώσων πάρθηκε η απόφαση για ένοπλη αντίσταση, σε μιά εποχή που ο αγώνας στα βουνά της Σάντας ήταν δύσκολος. Ανάδειξε μια καινούρια γενιά παλικαριών που έγιναν θρύλος.
Οι αρχηγοί τών Τούρκων τσετέδων (καί προπάντων ο φοβερός Σουλεϊμάν Κάλφας της κοντινής Γιομουράς) το είχαν βάλει πείσμα ν' αφανίσουν τήν Σάντα, άλλα σκόνταφταν επάνω στην ορμή τών ανταρτών της. Ο Ευκλείδης μαζί με άλλους τριάντα Σανταίους, ιδιαίτερα με Γαλιανίτες, ήρθαν σε επαφή με το σωματείο "Ένωσις" της Τραπεζούντας κι οπλίστηκαν. Περίμεναν και βοήθεια από το ελληνικό σώμα, που λεγόταν ότι ετοιμαζόταν στον Καύκασο. Από την Τραπεζούντα πήγε στη Σάντα ο απεσταλμένος του σωματείου "Ένωσις", Θεοδόσης Χειμωνίδης, μάζεψε τους προεστούς σε γενική συνέλευση και συγκρότησαν κεντρική επιτροπή άμυνας. Πρόεδρος της ορίστηκε ο Χειμωνίδης, Γενικός οπλαρχηγός του αγώνα ορίστηκε ο Γιάννης Σπαθάρος με βοηθούς τους Αβραάμ Καλαϊτζίδη, Χρήστο Σεβαστίδη και Ευκλείδη Κουρτίδη. Ο Ευκλείδης ήταν οπλαρχηγός των Ισχανταίων, με βοηθούς το Γεώργιο Γωνιάδη και τον Περικλή Κουφατσή. Οι Ισχανταίοι του Ευκλείδη έσκαψαν χαρακώματα, που τα φύλαγαν μέρα νύχτα, αλλάζοντας φρουρές. Ήταν πάνω από διακόσιοι άντρες, καλά οπλισμένοι με μάνλιχερ, μάουζερ, γεράδες και με ότι άλλο είχαν, καθώς και με χειροβομβίδες, που τις βρήκαν άδειες και τις γέμισαν με δυναμίτη, προσθέτοντας και καψούλια.
Αρχές του 1918, αέρας πολεμικός φυσούσε στα χωριά της Σάντας κι όλοι οι Σανταίοι βρισκόντουσαν στα όπλα. Επιταγμένα άπ' την Επιτροπή της άμυνας όλα τά ζώα, νοικιασμένα κι’ άλλα απ’ τήν Γαλίαινα, έτοιμα ολούθε τά παλληκάρια, μέ τους σκοπούς στα χαρακώματα, πού είχαν διαταγή να ρίξουν τρεις τουφεκιές για σύνθημα στην περίπτωση πού θα φαινόταν ο εχθρός.
Η πιο δραματική στιγμή του αντάρτικου της Σαντάς, ήταν η μάχη στη σπηλιά της Μαγάρας. Όπως αναφέρει σε αφήγση του στην "Ποντιακή Εστία" (τεύχος 88), ο Κρωμναίος Ζαχαρίας Μουσικίδης, οι αντάρτες στις αρχές Σεπτεμβρίου του 1921, μαζεύτηκαν στη Μάγαρα (Μεγάλη Σπηλιά) μαζί με 300 γυναικόπαιδα από τη Σάντα. Οι αντάρτες Σανταίοι ήταν εκατο. Εκεί ταμπουρώθηκαν. Οι Τούρκοι του Σουλεϊμάν Κάλφα τους επιτέθηκαν και ζήτησαν να παραδοθούν. Ο Δημήτριος Τσιρίπ, υπαρχηγός του Ευκλείδη, βγήκε και φώναξε πως δεν παραδίδονται. Μιά σφαίρα τον χτύπησε στο κεφάλι και τον σκότωσε. Ο Ζαχαρίας Μουσικίδης στην αφήγησή του, συνεχίζει:
"Ο Ευκλείδης τότε, μόλις είδε πως σκοτώθηκε ο συναρχηγός του, μεταχειρίστηκε το παρακάτω τέχνασμα: Δέκα παλικάρια είχαν πιστόλια των 10 φυσιγγίων. Τα πιστόλια αυτά ήσαν αυτόματα, και όταν πυροβολούσε κανείς με αυτά έδινε την εντύπωση πολυβόλου. Διέταξε λοιπόν ο Ευκλείδης στα παλικάρια του να ρίξουν με τα πιστόλια ο ένας κατόπιν του άλλου, για να προκαλέσει στους Τούρκους την εντύπωση που ήθελε. Μόλις βρόντησαν τα πιστόλια, οι Τούρκοι τα πήραν για πολυβόλα και τα'χασαν. Επάνω στη σαστιμάρα τους ακούστηκε και ο τρομερός βρόντος δύο χειροβομβίδων αντάρτικης κατασκευής, και όλα αυτά κλόνισαν το ηθικό των Τούρκων". Έτσι τέλειωσε η μάχη της Μάγαρας όπου χάθηκε ο ένας απ' τους δυο γενναίους αρχηγούς των ανταρτών της Σάντας. Αλλοι αντάρτες ακολούθησαν άλλες γυναίκες και παιδιά για προστασία και τις σιγούρεφαν μέσα στα πυκνά δάση της Παναγίας Σουμελά, απ' όπου πάλι ξέφυγαν αργότερα. Ο στρατός, ευθύς μετά την εκτόπιση του πληθυσμού, έβαλε φωτιά στα περισσότερα σπίτια, έκαψε και τις εκκλησιές τίναξε με δυναμίτες τα κωδωνοστάσια, κατάστρεφε ακόμα και τις βρύσες. Ύστερα έφυγε ο στρατός και μείναν μόνοι οι τσέτες που πέσαν στη λεηλασία, βασάνισαν και σκότωσαν όσους γέρους και γριές βρήκαν κρυμμένους κι έφυγαν κι αυτοί.
Μετά την καταστροφή της Σαντάς είχε ελαττωθεί η πίστη των ανταρτών στον αγώνα τους , που δεν είχε πλέον νόημα και αυτό οδήγησε στη χαλάρωση της συνοχής τους , εκτός του ότι είχαν και προσωπικές διαφορές ανάμεσά τους. Για το λόγο αυτό αλλά και για να δώσουν μικρότερο στόχο χώρισαν σε ομάδες. Οι Σανταίοι αντάρτες είναι οι τελευταίοι Έλληνες που αποχώρησαν από την πατρίδα το 1924, όταν όλοι οι άλλοι πόντιοι είχαν ήδη εγκατασταθεί στην Ελλάδα σχεδόν δύο χρόνια πριν.
Ο Ευκλείδης Κουρτίδης ήρθε στην Ελλάδα το 1924 και εγκαταστάθηκε στη Νέα Σάντα στο Νομό Κιλκίς. Αρνούμενος να εξαργυρώσει τους αγώνες και τη φήμη του, ασχολήθηκε με την κτηνοτροφία. Απεβίωσε στις 10 Φεβρουαρίου του 1937, όταν έπεσε απο το κάρο του και τον ποδοπάτησαν τα άλογά του. Η αγάπη του για την πατρίδα, το ήθος του και η απαράμιλλη παλικαρία του, έγινε τραγούδι:
"Σαπάν Μούσα, Σειτ αγάς,
Κάλφας ο Γιομουρέτες
Ετρόμαζαν που άκουγαν
Ευκλείδης ο Σαντέτες!!"
Πηγές: Pontos World
Εγκυκλοπαίδεια Ποντιακού Ελληνισμού, Μαλλιάρης Παιδεία
Ιστοσελίδα Συλλόγου Ποντίων Προσοτσάνης "Ο Πόντος"
Δημήτρη Ψαθά "Γη του Πόντου"
Ιστοσελίδα "Πατρίδα μας είναι ο Πόντος"
Γεννήθηκε στην Σάντα του Πόντου το 1885. Ήταν ένας απο τους πιο φημισμένους οπλαρχηγούς της περιοχής . Εμφανίστηκε ως οπλαρχηγός κατά τη Ρωσική κατοχή του Πόντου (1916-18). Με την αποχώρηση των Ρώσων πάρθηκε η απόφαση για ένοπλη αντίσταση, σε μιά εποχή που ο αγώνας στα βουνά της Σάντας ήταν δύσκολος. Ανάδειξε μια καινούρια γενιά παλικαριών που έγιναν θρύλος.
Αρχές του 1918, αέρας πολεμικός φυσούσε στα χωριά της Σάντας κι όλοι οι Σανταίοι βρισκόντουσαν στα όπλα. Επιταγμένα άπ' την Επιτροπή της άμυνας όλα τά ζώα, νοικιασμένα κι’ άλλα απ’ τήν Γαλίαινα, έτοιμα ολούθε τά παλληκάρια, μέ τους σκοπούς στα χαρακώματα, πού είχαν διαταγή να ρίξουν τρεις τουφεκιές για σύνθημα στην περίπτωση πού θα φαινόταν ο εχθρός.
Ο Ευκλείδης Κουρτίδης ήρθε στην Ελλάδα το 1924 και εγκαταστάθηκε στη Νέα Σάντα στο Νομό Κιλκίς. Αρνούμενος να εξαργυρώσει τους αγώνες και τη φήμη του, ασχολήθηκε με την κτηνοτροφία. Απεβίωσε στις 10 Φεβρουαρίου του 1937, όταν έπεσε απο το κάρο του και τον ποδοπάτησαν τα άλογά του. Η αγάπη του για την πατρίδα, το ήθος του και η απαράμιλλη παλικαρία του, έγινε τραγούδι:
Ένα σημαντικό κομμάτι της ιστορίας του Ποντιακού ελληνισμού είναι οι προσπάθειες που έγιναν για την δημιουργία ενός ανεξάρτητου κράτους στον Πόντο, στο πλαίσιο των πολιτικών ζυμώσεων και των διπλωματικών παιχνιδιών στην Ευρώπη κατά τη διάρκεια και μετά το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο πόλεμος αυτός υπήρξε ιδιαίτερα οδυνηρή εμπειρία για τους Έλληνες του Πόντου, γι’ αυτό και προσπάθησαν πριν τελειώσει, να εξασφαλίσουν τις συνθήκες που θα τους επέτρεπαν να ζήσουν ειρηνικά και να συνεχίσουν την πνευματική και την εμπορική τους ανάπτυξη.
Το 1916 μετά την πανωλεθρία των Τούρκων στο μέτωπο του Καυκάσου, τα ρωσικά στρατεύματα με επικεφαλής τον Δούκα Νικολάγιεβιτς, βάδισαν προς την Τραπεζούντα. Οι τουρκικές αρχές έσπευσαν να εγκαταλείψουν την περιοχή, ορίζοντας προσωρινή κυβέρνηση μια μεικτή ελληνική και τουρκική επιτροπή υπό την προεδρία του μητροπολίτη Χρύσανθου. Στις 3 Απριλίου του 1916, την παραμονή της Κυριακής των Βαΐων ο βάλης Τραπεζούντας Τζεμάλ Αζμή βεης αποχώρησε παραδίδοντας με επίσημο έγγραφο την διοίκηση της χώρας στην προσωρινή κυβέρνηση του Χρύσανθου, που αποτελούνταν από τον μητροπολίτη, τον διευθυντή της αστυνομίας, τον διοικητή της χωροφυλακής, τον Γεώργιο Φωστηρόπουλο, τον Παρασκευά Γραμματικόπουλο και τον Γεώργιο Κογκαλίδη (1) .
Ωστόσο το 1917 συντελείται στην Ρωσία η λεγόμενη Οκτωβριανή Επανάσταση, γεγονός που έχει αντίκτυπο στην παρουσία των ρωσικών στρατευμάτων στον Πόντο. Οι αξιωματούχοι και οι στρατηγοί καθαιρούνται και υπάγονται στα «σοβιετ» των στρατιωτών και των εργατών. Οι τουρκικές στρατιωτικές αρχές βρίσκουν την ευκαιρία και εξαπολύουν στην Τραπεζούντα άτακτα στίφη Τσετών. Η συνθήκη Μπρεστ – Λιτοφσκ, που υπογράφηκε μεταξύ Μπολσεβίκων και Νεότουρκων, βάζει τέλος στην 2ετή παρουσία των ρωσικών στρατευμάτων στην περιοχή της Τραπεζούντας και την προσωρινή κυβέρνηση του Χρύσανθου, που υπήρξε ένα πραγματικό διάλειμμα ειρήνης και ομόνοιας μεταξύ των λαών της περιοχής.
Μετά την αποχώρηση των Ρώσων οι Τούρκοι αρχίζουν νέο κύκλο πιέσεων και βιαιοπραγιών προς τους Έλληνες του Πόντου αλλά και της Μ. Ασίας. Η κατάσταση αυτή συνεχίζεται μέχρι και την παράδοση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στους Συμμάχους τον Οκτώβριο του 1918. Δεδομένης της απόφασης των Συμμάχων να διαλύσουν την Οθωμανική Αυτοκρατορία, γίνονται διάφορες κινήσεις στον Πόντο για πλήρη αυτονόμηση της περιοχής ή για δημιουργία Ποντιοαρμενικού κράτους. Οι Πόντιοι της διασποράς βασισμένοι στις δηλώσεις του Ουίλσον για την αυτοδιάθεση των λαών κινούνται για την δημιουργία αυτόνομου ποντιακού κράτους Στο συνέδριο ειρήνης στο Παρίσι θα παρευρεθεί αντιπροσωπία των Ελλήνων του Πόντου με την δική της πρόταση.(3) 
Προς την κατεύθυνση αυτή δραστηριοποιούνται και οι Πόντιοι της Διασποράς. Ήδη κατά τη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου οι Πόντιοι έκαναν αρκετά συνέδρια στις χώρες της τσαρικής Ρωσίας. Τον Ιούλιο του 1917 στο Συνέδριο στο Tαϊγάνιο πάρθηκαν ιστορικές αποφάσεις με σημαντικότερη την εκλογή Κεντρικού Συμβουλίου για τη δημιουργία ανεξάρτητου Ποντιακού Κράτους με προσωρινή έδρα την πόλη Pοστόβ (4). Τον Οκτώβριο του 1918, συνέρχονται στο Αικατερινοντάρ (σημερινό Κρασνοντάρ) της Ρωσίας οι εκπρόσωποι της Κεντρικής Ένωσης των Ποντίων Ελλήνων από όλες τις περιοχές της Ν. Ρωσίας (5). Ενεργό παρέμβαση για την αυτοδιάθεση του Πόντου έκαναν και οι Πόντιοι της Αμερικής. Σε συνέλευσή τους τον Δεκέμβριο του 1918 έβγαλαν ψήφισμα το οποίο απέστειλαν στον πρόεδρο των ΗΠΑ Ουίλσον, στους πρωθυπουργούς Γαλλίας, Αγγλίας, Ιταλίας και στον Ελ. Βενιζέλο, τονίζοντας πως σύμφωνα με την αρχή της αυτοδιάθεσης των λαών και οι Έλληνες του Πόντου έχουν δικαίωμα «αποφασίσωσι περί της εαυτών τύχης και αυτοκυβερνηθώσι» (6).
Στην Ευρώπη ψυχή του αγώνα ήταν ο Κωνσταντίνος Κωνσταντινίδης, ο οποίος με δικά του έξοδα εκτύπωσε και κυκλοφόρησε χάρτη που όριζε τα σύνορα της προτεινόμενης ποντιακής δημοκρατίας, με το επαναστατικό μήνυμα: «Πολίτες του Πόντου ξεσηκωθείτε! Θυμίστε στα φιλελεύθερα έθνη τα ύψιστα δικαιώματά σας για τη ζωή και την ανεξαρτησία». Με δική του πρωτοβουλία, μάλιστα, πραγματοποιήθηκε το Α' Παμποντιακό Συνέδριο του Ελληνισμού του Πόντου στη Μασσαλία από 21 Ιανουαρίου 1918 έως τις 4 Φεβρουαρίου 1918.